گرفتگی مزمن بینی چیست؟
گرفتگی بینی زمانی ایجاد می‌شود که بافت‌های داخل بینی متورم شوند یا مسیر عبور هوا به دلایل مختلف محدود شود. این وضعیت ممکن است در یک سمت یا هر دو سمت بینی احساس شود.
گرفتگی مزمن معمولاً به مشکلی گفته می‌شود که برای هفته‌ها ادامه دارد یا به‌صورت مکرر بازمی‌گردد. اگر علائم سینوزیت برای دست‌کم ۱۲ هفته ادامه داشته باشند، احتمال رینوسینوزیت مزمن مطرح می‌شود؛ البته تشخیص آن به بررسی علائم و گاهی معاینه تخصصی نیاز دارد.
گرفتگی بینی همیشه به معنای وجود مخاط زیاد نیست. گاهی تورم پوشش داخلی بینی یا تغییرات ساختاری، عبور هوا را محدود می‌کند.
مهم‌ترین علت‌های گرفتگی طولانی‌مدت بینی
۱. رینیت آلرژیک
رینیت آلرژیک یا التهاب آلرژیک بینی، در اثر واکنش سیستم ایمنی به موادی مانند گرده گیاهان، مایت‌های گردوغبار یا شوره حیوانات ایجاد می‌شود.
علائم معمول آن عبارت‌اند از:
عطسه‌های مکرر
آبریزش شفاف بینی
خارش بینی یا چشم‌ها
گرفتگی بینی، به‌ویژه در مواجهه با عوامل محرک
اگر علائم در فصل مشخصی تشدید شوند یا هنگام قرار گرفتن در محیط خاصی افزایش یابند، احتمال آلرژی بیشتر مطرح می‌شود؛ هرچند تشخیص قطعی به ارزیابی پزشکی نیاز دارد.
۲. انحراف تیغه بینی
تیغه بینی دیواره‌ای است که فضای داخلی بینی را به دو بخش تقسیم می‌کند. اگر این تیغه به یک سمت منحرف باشد، ممکن است عبور هوا از یک یا هر دو سمت بینی دشوار شود.
انحراف تیغه بینی می‌تواند از بدو تولد وجود داشته باشد یا پس از آسیب به بینی ایجاد شود. بعضی افراد هیچ علامتی ندارند، اما در برخی دیگر گرفتگی مداوم، تنفس دشوار از بینی یا مشکلات خواب دیده می‌شود.
وجود انحراف به‌تنهایی به معنای نیاز به جراحی نیست. تصمیم درمانی بر اساس شدت علائم و یافته‌های معاینه گرفته می‌شود.
۳. سینوزیت مزمن
سینوس‌ها حفره‌هایی پر از هوا در استخوان‌های اطراف بینی هستند. التهاب طولانی‌مدت این نواحی می‌تواند باعث گرفتگی بینی، ترشحات، کاهش حس بویایی و احساس فشار در صورت شود.
برای مطرح شدن رینوسینوزیت مزمن، معمولاً دست‌کم دو علامت وجود دارد که یکی از آن‌ها باید گرفتگی بینی یا ترشح بینی باشد. کاهش بویایی و احساس فشار یا درد صورت نیز ممکن است همراه آن دیده شوند.
در برخی بیماران، معاینه داخل بینی یا تصویربرداری برای تأیید تشخیص لازم است. هر سردرد یا درد صورت به معنای سینوزیت نیست.
۴. پولیپ بینی
پولیپ بینی، برجستگی نرم و معمولاً غیرسرطانی بافت پوششی بینی و سینوس‌هاست که در زمینه التهاب مزمن ایجاد می‌شود.
این ضایعات ممکن است باعث گرفتگی دوطرفه بینی، کاهش حس بویایی، آبریزش یا تنفس دشوار شوند. پولیپ‌ها معمولاً با معاینه تخصصی و در صورت نیاز آندوسکوپی بینی شناسایی می‌شوند.
درمان ممکن است شامل داروهای ضدالتهاب و در موارد منتخب جراحی باشد.
۵. استفاده طولانی‌مدت از اسپری‌های ضداحتقان
بعضی اسپری‌های بازکننده سریع بینی، در صورت استفاده طولانی‌تر از مدت توصیه‌شده، می‌توانند گرفتگی برگشتی ایجاد کنند؛ یعنی پس از کاهش اثر دارو، بینی دوباره بیشتر مسدود شود.
اگر برای باز ماندن بینی مرتب به چنین اسپری‌هایی نیاز دارید، بهتر است با پزشک یا داروساز مشورت کنید. نوع دارو اهمیت دارد؛ همه اسپری‌های بینی این عارضه را ایجاد نمی‌کنند.
۶. عوامل دیگر
هوای خشک، دود سیگار، آلودگی هوا، تغییرات هورمونی و برخی داروها نیز ممکن است در گرفتگی بینی نقش داشته باشند. در موارد نادر، به‌ویژه در گرفتگی یک‌طرفه مداوم همراه با خونریزی، وجود ضایعه‌ای در داخل بینی باید بررسی شود.
چگونه علت گرفتگی بینی تشخیص داده می‌شود؟
متخصص گوش و حلق و بینی برای تشخیص علت، ابتدا درباره مدت علائم، یک‌طرفه یا دوطرفه بودن گرفتگی، سابقه آلرژی، آسیب بینی، داروهای مصرفی و مشکلات خواب سؤال می‌کند.
سپس ممکن است اقدامات زیر انجام شوند:
معاینه بینی: بررسی تورم مخاط، ترشحات، انحراف تیغه و نشانه‌های احتمالی پولیپ.
آندوسکوپی بینی: در صورت نیاز، با استفاده از وسیله‌ای باریک و دوربین‌دار، بخش‌های داخلی بینی و مسیرهای مرتبط با سینوس‌ها بررسی می‌شوند.
آزمایش آلرژی: اگر شرح حال به نفع رینیت آلرژیک باشد، آزمایش پوستی یا خونی ممکن است برای شناسایی عامل حساسیت درخواست شود.
سی‌تی‌اسکن سینوس‌ها: این بررسی معمولاً برای همه افراد لازم نیست و بیشتر در شرایط خاص، مانند احتمال سینوزیت مزمن یا برنامه‌ریزی درمانی، استفاده می‌شود.
انتخاب آزمایش‌ها باید بر اساس شرح حال و یافته‌های معاینه انجام شود.
روش‌های درمان گرفتگی مزمن بینی
درمان مناسب به علت گرفتگی بستگی دارد و یک روش واحد برای همه بیماران وجود ندارد.
شست‌وشوی بینی با محلول نمکی
شست‌وشوی بینی با محلول نمکی می‌تواند به خارج شدن ترشحات و کاهش برخی علائم کمک کند. برای تهیه یا استفاده از محلول شست‌وشو، باید از آب استریل، مقطر یا آب جوشانده و سپس سردشده استفاده شود؛ آب شیر تصفیه‌نشده برای این کار مناسب نیست. وسیله شست‌وشو نیز باید تمیز نگه داشته شود.
اسپری‌های کورتونی بینی
این اسپری‌ها در درمان برخی انواع رینیت آلرژیک و التهاب مزمن بینی کاربرد دارند. اثر آن‌ها ممکن است تدریجی باشد و استفاده صحیح و منظم طبق دستور اهمیت دارد.
انتخاب دارو و مدت مصرف بهتر است متناسب با سن، علائم و شرایط فرد تعیین شود.
درمان آلرژی
اگر گرفتگی ناشی از آلرژی باشد، کاهش مواجهه با عوامل محرک و استفاده از درمان‌های مناسب می‌تواند به کنترل علائم کمک کند. نوع درمان ممکن است شامل داروهای ضدحساسیت یا اسپری‌های مخصوص بینی باشد.
درمان سینوزیت مزمن و پولیپ
بسته به شرایط بیمار، درمان ممکن است شامل شست‌وشوی نمکی، داروهای ضدالتهاب و پیگیری تخصصی باشد. آنتی‌بیوتیک برای هر نوع گرفتگی بینی یا سینوزیت ضروری نیست و باید فقط در موارد مناسب تجویز شود.
جراحی بینی یا سینوس
اگر انحراف تیغه بینی، پولیپ یا بیماری ساختاری دیگری باعث انسداد قابل‌توجه شده باشد و درمان‌های مناسب کافی نباشند، جراحی ممکن است مطرح شود.
جراحی سپتوپلاستی برای اصلاح تیغه بینی و جراحی آندوسکوپیک سینوس برای برخی بیماری‌های سینوسی به کار می‌روند. انتخاب روش مناسب به علت انسداد و ارزیابی متخصص بستگی دارد.
چه زمانی باید به متخصص گوش و حلق و بینی مراجعه کرد؟
اگر گرفتگی بینی چند هفته ادامه پیدا کرده، مرتب عود می‌کند یا خواب و فعالیت روزانه را مختل کرده است، بهتر است برای بررسی علت به پزشک مراجعه کنید.
مراجعه زودتر اهمیت دارد اگر گرفتگی با یکی از نشانه‌های زیر همراه باشد:
انسداد مداوم فقط در یک سمت بینی
خونریزی مکرر یا ترشحات خونی
کاهش قابل‌توجه حس بویایی
درد صورت یا تب مداوم
علائم یک‌طرفه‌ای که رو به بدتر شدن هستند
اگر گرفتگی بینی همراه با تورم اطراف چشم، اختلال دید، سردرد بسیار شدید یا علائم عصبی جدید باشد، ارزیابی اورژانسی لازم است.
آیا گرفتگی مزمن بینی می‌تواند روی خواب اثر بگذارد؟
بله. انسداد بینی ممکن است تنفس هنگام خواب را دشوار کند و باعث بیدار شدن‌های مکرر یا احساس خواب بی‌کیفیت شود.
اگر گرفتگی بینی همراه با خروپف بلند، وقفه‌های تنفسی مشاهده‌شده هنگام خواب یا خواب‌آلودگی قابل‌توجه روزانه است، بررسی اختلالات خواب نیز اهمیت دارد. گرفتگی بینی به‌تنهایی به معنای ابتلا به آپنه خواب نیست.