پلاکت خون چیست و چه وظیفه‌ای دارد؟
پلاکت‌ها قطعات کوچکی از سلول‌های خونی هستند که در مغز استخوان تولید می‌شوند. هنگامی که رگ خونی آسیب می‌بیند، پلاکت‌ها در محل آسیب جمع می‌شوند و با همکاری عوامل انعقادی به تشکیل لخته کمک می‌کنند تا خونریزی متوقف شود.
تعداد پلاکت‌ها با آزمایش شمارش کامل سلول‌های خون یا CBC اندازه‌گیری می‌شود. محدوده مرجع در بسیاری از آزمایشگاه‌ها حدود ۱۵۰ هزار تا ۴۵۰ هزار پلاکت در هر میکرولیتر خون است؛ البته باید محدوده درج‌شده در برگه آزمایش همان آزمایشگاه را در نظر گرفت.
وقتی تعداد پلاکت‌ها کمتر از حد طبیعی باشد، اصطلاح ترومبوسیتوپنی به کار می‌رود. شدت این وضعیت بر اساس میزان پلاکت، شرایط بالینی فرد و علت ایجاد آن ارزیابی می‌شود.
علائم کاهش پلاکت خون چیست؟
کاهش خفیف پلاکت ممکن است هیچ علامتی ایجاد نکند. در موارد شدیدتر یا هنگامی که تعداد پلاکت‌ها به‌سرعت افت می‌کند، احتمال بروز علائم خونریزی بیشتر می‌شود.
مهم‌ترین نشانه‌های احتمالی عبارت‌اند از:
کبودی‌های غیرمعمول یا مکرر
ایجاد نقاط کوچک قرمز یا بنفش روی پوست که پتشی نامیده می‌شوند
خونریزی مکرر از بینی
خونریزی لثه، به‌ویژه بدون علت مشخص
طولانی شدن خونریزی پس از بریدگی‌های کوچک
افزایش یا طولانی شدن خونریزی قاعدگی
مشاهده خون در ادرار یا مدفوع
ایجاد خونریزی‌های غیرمعمول در شرایطی که قبلاً چنین مشکلی وجود نداشته است
این علائم اختصاصی کاهش پلاکت نیستند و ممکن است دلایل دیگری داشته باشند. برای تشخیص علت، بررسی پزشکی و در صورت لزوم آزمایش خون ضروری است.
مهم‌ترین علت‌های کاهش پلاکت خون
کاهش پلاکت می‌تواند به دلیل کاهش تولید در مغز استخوان، افزایش تخریب پلاکت‌ها یا تجمع آن‌ها در طحال رخ دهد. گاهی نیز چند عامل هم‌زمان در بروز این وضعیت نقش دارند.
۱. عفونت‌های ویروسی
برخی عفونت‌های ویروسی ممکن است به‌طور موقت باعث کاهش تعداد پلاکت‌ها شوند. شدت و مدت این کاهش به نوع عفونت و شرایط بدن بستگی دارد.
اگر کاهش پلاکت هم‌زمان با تب، ضعف یا علائم عفونت مشاهده شود، پزشک با توجه به وضعیت فرد درباره آزمایش‌های تکمیلی تصمیم می‌گیرد. در مناطق یا شرایط خاص، برخی عفونت‌ها می‌توانند اهمیت بیشتری داشته باشند.
۲. کاهش پلاکت ناشی از داروها
برخی داروها ممکن است تولید پلاکت را کاهش دهند یا باعث تخریب آن‌ها شوند. بعضی داروهای ضدانعقاد و داروهای مورد استفاده در بیمارستان نیز می‌توانند در شرایط مشخص با کاهش پلاکت همراه باشند.
اگر تعداد پلاکت پس از شروع یک داروی جدید افت کرده باشد، باید این موضوع به پزشک اطلاع داده شود. داروی تجویزشده را خودسرانه قطع نکنید؛ زیرا قطع ناگهانی بعضی داروها نیز می‌تواند خطرناک باشد.
۳. اختلالات ایمنی
در بعضی بیماری‌های ایمنی، سیستم ایمنی بدن به اشتباه پلاکت‌ها را هدف قرار می‌دهد. یکی از این بیماری‌ها «ترومبوسیتوپنی ایمنی» یا ITP است.
در این وضعیت، تعداد پلاکت‌ها ممکن است کاهش یابد، درحالی‌که سایر بخش‌های آزمایش خون طبیعی هستند. تشخیص معمولاً با بررسی شرح حال، معاینه و رد کردن علت‌های دیگر انجام می‌شود.
۴. کمبود ویتامین B12 یا فولات
ویتامین B12 و فولات برای تولید طبیعی سلول‌های خونی ضروری‌اند. کمبود قابل‌توجه آن‌ها ممکن است بر تولید سلول‌های خون، از جمله پلاکت‌ها، تأثیر بگذارد.
این کمبودها گاهی با کم‌خونی، خستگی یا سایر علائم همراه هستند. پزشک بر اساس نتایج آزمایش و شرایط فرد درباره بررسی کمبودهای تغذیه‌ای تصمیم می‌گیرد.
۵. بیماری‌های کبد و بزرگی طحال
بعضی بیماری‌های مزمن کبدی می‌توانند باعث بزرگ شدن طحال شوند. در این حالت، ممکن است تعداد بیشتری از پلاکت‌ها در طحال تجمع پیدا کنند و میزان پلاکت اندازه‌گیری‌شده در خون کاهش یابد.
وجود کاهش پلاکت در کنار تغییر آزمایش‌های کبدی یا سابقه بیماری کبد، ممکن است به بررسی‌های بیشتری نیاز داشته باشد.
۶. اختلالات مغز استخوان
مغز استخوان محل تولید پلاکت‌هاست. برخی بیماری‌های مغز استخوان می‌توانند روند تولید پلاکت را مختل کنند.
اگر کاهش پلاکت همراه با کم‌خونی، کاهش گلبول‌های سفید یا تغییرات غیرطبیعی دیگر در آزمایش خون باشد، پزشک ممکن است بررسی‌های تخصصی‌تری را توصیه کند. البته وجود این تغییرات به‌تنهایی به معنای ابتلا به سرطان نیست.
۷. شیمی‌درمانی و برخی درمان‌های سرطان
برخی داروهای شیمی‌درمانی و درمان‌های دیگر سرطان می‌توانند تولید پلاکت را به‌طور موقت کاهش دهند. در این شرایط، تیم درمان معمولاً آزمایش‌های خون را در فواصل مشخص بررسی می‌کند تا درباره ادامه یا تغییر برنامه درمان تصمیم بگیرد.
آیا کاهش پلاکت خون به معنای سرطان است؟
خیر. کاهش پلاکت علل متعددی دارد و بسیاری از موارد آن به بیماری‌های غیرسرطانی مربوط می‌شوند؛ از جمله عفونت‌ها، عوارض دارویی و اختلالات ایمنی.
بااین‌حال، بعضی بیماری‌های مغز استخوان و برخی سرطان‌های خون می‌توانند باعث کاهش پلاکت شوند. احتمال این بیماری‌ها بر اساس مجموعه‌ای از اطلاعات مانند میزان پلاکت، تغییرات سایر سلول‌های خونی، علائم فرد، سابقه پزشکی و نتایج بررسی‌های تکمیلی ارزیابی می‌شود.
برای مثال، کاهش پلاکت همراه با کم‌خونی غیرقابل توضیح، تغییرات غیرطبیعی گلبول‌های سفید یا علائم عمومی پایدار ممکن است به بررسی بیشتر نیاز داشته باشد. هیچ‌یک از این یافته‌ها به‌تنهایی برای تشخیص سرطان کافی نیستند.
کاهش پلاکت خون چه زمانی خطرناک است؟
خطر کاهش پلاکت فقط به یک عدد مشخص وابسته نیست. میزان افت پلاکت، سرعت تغییر آن، وجود خونریزی، بیماری‌های زمینه‌ای و مصرف داروهایی که بر انعقاد خون اثر می‌گذارند نیز اهمیت دارند.
به‌طور کلی، هرچه تعداد پلاکت کمتر باشد، احتمال خونریزی بیشتر می‌شود؛ به‌ویژه در کاهش‌های شدید. بااین‌حال، بعضی افراد حتی با پلاکت پایین خونریزی ندارند و در برخی شرایط نیز خطر بالینی به علت زمینه‌ای مربوط است.
علائمی که نیازمند رسیدگی فوری هستند
در صورت مشاهده هر یک از موارد زیر، فوراً به اورژانس مراجعه کنید:
خونریزی شدید یا خونریزی‌ای که متوقف نمی‌شود
وجود خونریزی همراه با ضعف شدید، سرگیجه قابل‌توجه یا غش
سردرد شدید و ناگهانی، اختلال هوشیاری یا علائم عصبی جدید، به‌ویژه در فردی که پلاکت پایین دارد
مدفوع سیاه و قیری یا خونریزی قابل‌توجه از دستگاه گوارش
خون در ادرار همراه با خونریزی قابل‌توجه یا بدحالی
اگر آزمایش خون کاهش بسیار شدید پلاکت را نشان داده است، حتی در نبود علائم نیز باید بدون تأخیر با پزشک تماس بگیرید تا فوریت بررسی مشخص شود.
برای تشخیص علت کاهش پلاکت چه آزمایش‌هایی انجام می‌شود؟
نخستین قدم معمولاً بررسی آزمایش CBC است. پزشک علاوه بر تعداد پلاکت، مقدار هموگلوبین و تعداد گلبول‌های سفید را نیز ارزیابی می‌کند.
بررسی‌های احتمالی عبارت‌اند از:
۱. تکرار آزمایش خون: گاهی لازم است آزمایش تکرار شود تا مشخص شود کاهش پلاکت واقعی و پایدار است.
۲. بررسی اسمیر خون محیطی: در این آزمایش، سلول‌های خون زیر میکروسکوپ بررسی می‌شوند تا شکل و ویژگی‌های آن‌ها ارزیابی شود.
۳. بررسی احتمال تجمع پلاکت در نمونه: گاهی پلاکت‌ها در لوله آزمایش به هم می‌چسبند و دستگاه شمارش، تعداد آن‌ها را کمتر از مقدار واقعی گزارش می‌کند. پزشک در صورت شک به این حالت ممکن است تکرار آزمایش با روش مناسب را درخواست کند.
۴. آزمایش‌های تکمیلی: بسته به شرایط فرد، ممکن است آزمایش‌های کبد، کلیه، ویتامین‌ها، عفونت‌های خاص یا بررسی‌های ایمنی لازم باشند.
۵. بررسی مغز استخوان: این بررسی برای همه افراد لازم نیست و تنها در شرایط منتخب، بر اساس شرح حال، معاینه و نتایج سایر آزمایش‌ها انجام می‌شود.
انتخاب آزمایش‌ها باید هدفمند باشد؛ انجام همه بررسی‌ها برای هر فردی که پلاکت پایین دارد ضرورت ندارد.
برای افزایش پلاکت خون چه باید کرد؟
روش درمان به علت کاهش پلاکت بستگی دارد. در برخی موارد خفیف، ممکن است تنها پیگیری و تکرار آزمایش کافی باشد. در موارد دیگر، درمان بیماری زمینه‌ای یا تغییر برنامه دارویی تحت نظر پزشک ضرورت پیدا می‌کند.
بسته به علت، گزینه‌های درمانی ممکن است شامل درمان عفونت، اصلاح کمبودهای تغذیه‌ای، درمان اختصاصی بیماری‌های ایمنی یا اقدامات تخصصی دیگر باشند.
چند نکته مهم:
مکمل‌ها یا داروهای افزایش پلاکت را بدون تشخیص پزشک مصرف نکنید.
از مصرف خودسرانه آسپرین یا داروهای ضدالتهابی مانند ایبوپروفن خودداری کنید؛ این داروها ممکن است بر عملکرد پلاکت یا خطر خونریزی اثر بگذارند.
اگر پلاکت پایین دارید، پیش از مصرف داروی بدون نسخه یا مکمل گیاهی با پزشک یا داروساز مشورت کنید.
در کاهش شدید پلاکت، تا زمان دریافت راهنمایی پزشکی از فعالیت‌هایی که احتمال ضربه یا آسیب دارند پرهیز کنید.
رژیم غذایی متعادل به سلامت عمومی کمک می‌کند، اما درمان همه انواع کاهش پلاکت با خوردن یک ماده غذایی خاص امکان‌پذیر نیست.
تزریق پلاکت نیز فقط در شرایط مشخص و بر اساس علت، شدت کاهش و وضعیت بالینی انجام می‌شود و برای تمام افراد مبتلا به کاهش پلاکت لازم نیست.
چه زمانی باید به متخصص خون مراجعه کرد؟
متخصص خون یا هماتولوژیست در بررسی بیماری‌های مربوط به سلول‌های خونی و اختلالات انعقاد نقش دارد. در شرایط زیر، ارزیابی تخصصی ممکن است لازم باشد:
کاهش پلاکت در آزمایش‌های تکراری ادامه داشته باشد.
تعداد پلاکت به میزان قابل‌توجهی کاهش یافته باشد.
کاهش پلاکت همراه با کم‌خونی یا تغییر غیرطبیعی سایر سلول‌های خون باشد.
کبودی یا خونریزی غیرمعمول ایجاد شده باشد.
احتمال بیماری‌های ایمنی یا اختلالات مغز استخوان مطرح باشد.
علت کاهش پلاکت پس از بررسی اولیه مشخص نشده باشد.
اگر خونریزی شدید یا علائم عصبی جدید وجود دارد، مراجعه به اورژانس را به گرفتن نوبت مطب موکول نکنید.